1. Thuế quan là gì và vì sao vẫn giữ vai trò then chốt?

Thuế quan là loại thuế đánh lên hàng hóa xuất khẩu hoặc nhập khẩu nhằm điều tiết thương mại, bảo vệ sản xuất trong nước hoặc tạo nguồn thu ngân sách. Dù xu hướng tự do hóa thương mại ngày càng mạnh mẽ, thuế quan vẫn được nhiều quốc gia sử dụng như một công cụ linh hoạt để điều chỉnh cán cân thương mại và bảo vệ ngành chiến lược.

Trong những năm gần đây, các biến động địa chính trị và cạnh tranh kinh tế toàn cầu khiến thuế quan quay trở lại vị trí trung tâm trong chính sách thương mại của nhiều nền kinh tế lớn. Điều này tạo ra những ảnh hưởng lan tỏa đến các quốc gia có độ mở cao như Việt Nam.

2. Bối cảnh kinh tế Việt Nam trước các thay đổi thuế quan

Việt Nam là nền kinh tế định hướng xuất khẩu, với kim ngạch xuất nhập khẩu thường xuyên vượt quy mô GDP. Các ngành như dệt may, da giày, điện tử, nông – thủy sản phụ thuộc lớn vào thị trường nước ngoài và chính sách thuế của đối tác thương mại.

Khi thuế quan thay đổi, tác động không chỉ dừng ở giá bán hàng hóa mà còn ảnh hưởng đến:

• Quyết định mở rộng hoặc thu hẹp sản xuất của doanh nghiệp
• Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)
• Việc làm và thu nhập của người lao động

3. Tác động thuế quan đến xuất khẩu của Việt Nam

Thuế quan cao hơn đồng nghĩa với việc hàng hóa Việt Nam trở nên kém cạnh tranh hơn tại thị trường nhập khẩu. Điều này đặc biệt nhạy cảm với các ngành có biên lợi nhuận thấp và cạnh tranh gay gắt.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy tác động của thuế quan không phải lúc nào cũng tiêu cực tuyệt đối. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp Việt Nam đã linh hoạt điều chỉnh chuỗi cung ứng, cải thiện chất lượng sản phẩm và tận dụng các hiệp định thương mại tự do để giảm thiểu tác động.

4. Ảnh hưởng đến doanh nghiệp nội địa và chuỗi cung ứng

Thuế quan không chỉ tác động đến xuất khẩu mà còn ảnh hưởng ngược trở lại thị trường trong nước thông qua chi phí nguyên liệu nhập khẩu. Khi thuế tăng, chi phí đầu vào cao hơn có thể làm giảm lợi nhuận hoặc buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh giá bán.

Mặt khác, đây cũng là cơ hội để:

• Thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ trong nước
• Gia tăng tỷ lệ nội địa hóa sản phẩm
• Tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng bền vững hơn

5. Thuế quan và dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI)

Các nhà đầu tư nước ngoài thường rất nhạy cảm với thay đổi thuế quan, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái định hình. Việt Nam được xem là điểm đến hấp dẫn nhờ môi trường chính trị ổn định, lực lượng lao động trẻ và mạng lưới FTA rộng khắp.

Tuy nhiên, nếu không chủ động thích ứng, sự biến động thuế quan có thể làm giảm sức hấp dẫn đầu tư trong một số ngành thâm dụng lao động hoặc phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu.

6. Góc nhìn vĩ mô: Tác động đến tăng trưởng kinh tế

Ở cấp độ vĩ mô, thuế quan ảnh hưởng đến tăng trưởng thông qua nhiều kênh như thương mại, đầu tư và tiêu dùng. Các nghiên cứu gần đây cho thấy tác động tổng thể đến kinh tế Việt Nam có xu hướng nhẹ hơn lo ngại ban đầu, nhờ khả năng thích ứng nhanh của doanh nghiệp và chính sách điều hành linh hoạt.

Tuy vậy, rủi ro vẫn tồn tại nếu môi trường thương mại toàn cầu tiếp tục bất ổn trong thời gian dài.

7. Chiến lược thích ứng cho doanh nghiệp Việt Nam năm 2026

Để giảm thiểu rủi ro và tận dụng cơ hội từ biến động thuế quan, doanh nghiệp cần:

1. Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tránh phụ thuộc một thị trường
2. Đầu tư vào công nghệ và nâng cao năng suất
3. Chủ động cập nhật chính sách thuế và thương mại quốc tế
4. Tăng cường hợp tác với đối tác trong và ngoài nước

Đây không chỉ là giải pháp ngắn hạn mà là chiến lược dài hạn để nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.